Umurbey (Girizgah)

Pazar, Aralık 31, 2023

Geçtiğimiz yılın son dönemini İzmir’de kentsel dönüşümün hızla ilerlediği, Ege ve Umurbey semtlerini kapsayan bir belgesel fotoğraf çalışmasıyla tamamladım. Yirmi yıl evvel bu civarda rastgele çektiğim “analog” fotoğraflarla ortak bir noktada buluşamayınca konuyla ilgili planlı bir çalışma yapabilmek adına bu iki mahallede bir süre mesai yaptım. Kahvelerde bazı şehir efsanelerinin yanıtlarını ararken niceleriyle karşılaştım. Fotoğraflar neredeyse hazır ancak “girizgah” olarak, bir şeyler yazmak istediğim için bu satırlar. Şehir efsanelerinden Alsancak Stadı diyeyim; yaşı otuzdan büyük olanlar hatırlayacaktır.

İzmir’de düzenlenecek olan Universiade 2005 Dünya Üniversite Yaz Oyunları için tadilata giren Alsancak Stadı’nın aydınlatma direği temel kazısında, yaklaşık, elliye yakın insan iskeleti ortaya çıkmıştı. Medyada “Alsancak’ta toplu mezar bulundu” şeklinde yer bulan haberler üzerine inşaat durdurulmuş, ilgili makamlar tarafından inceleme başlatılmıştı. Bu esnada ortaya atılan, stadın Eski Rum Ortodoks Mezarlığı üzerine inşa edildiği söylentisi neredeyse en yaygın olanıydı. 1900’lü yılların başında İzmir-Aydın Demiryolu inşaatı için burada bulunan ve söz konusu alan ile gar sahası arasındaki boş arazide ara sıra futbol oynayan İngilizler, ilerleyen yıllarda Rum takımı Panionios’un kurulmasına vesile olmuşlardı. Kurtuluş Savaşı’na dek burada top koşturan Rumlar o dönemde kendi mezarlıklarının üzerine maç yapıyor olamazdı herhalde değil mi? Bunu araştırırken Levantine Heritage arşivinde denk geldiğim bir fotoğraf bu durumu gayet iyi çözüyordu. 1919 yılında Maccabi ile Wanderer takımları arasında oynanan maçta çekilen fotoğrafta mezarlık, Michael Archon şapeliyle beraber futbol sahasının doğu tarafında net bir şekilde gözüküyordu. Yine aynı kaynakta yer alan ek bilgide, günümüze ulaşamayan şapelin konumu, bir dönem Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi olarak kullanılan yerleşkenin içerisindeydi.

Birbirini doğrulayan kaynaklarla beraber duruma istinaden Kent Arşivi ve Müzesi yetkililerinin açıklamasında, stadın bulunduğu bölgenin 1770’li yıllardan beri kent merkezine uzaklığı sebebiyle mezarlık olarak kullanıldığı, şehirleşmenin başlamasıyla ilk olarak 1912-1918 yılları arasında, daha sonra ise 1926-1934 yılları arasında bu alanla beraber kent içerisindeki mezarlıkların cenaze sahiplerine yapılan çağrılar sonrasında kaldırılıp taşındığı bilgisi aktarılmıştı. Bir diğer söylenti ise stadın bulunduğu Umurbey Mahallesi’nin eski isminin Darağacı olması, farklı dönemleri kapsayan idam söylentilerini beraberinde getirmişti. Vakti zamanında şehir yönetimini elinde bulunduran Kâtipzâde Hacı Mehmet Bey’in burada gerçekleştirdiği varsayılan idamlardan dolayı semtin bu ismi aldığı söylense de, gemi bakımlarının yapıldığı bu alanda darağacı ismi, teknik bir denizcilik terimi olarak Kâtipzâde Hacı Mehmet Bey’in İzmir yönetimine geldiği tarihten neredeyse otuz yıl evvel zaten kullanılmaktaydı. 

Stadın kuzeyinde, İzmir-Aydın ve Kasaba Demiryolu’nun kesiştiği yakın noktadaki bir diğer mezarlıkla girizgahı sonlandıracağım. Zaten en başından beri amacım konuyu şehir efsaneleriyle beraber buraya getirmekti, yalan yok. Fotoğraf için vaktimin büyük kısmının geçtiği Mortake olarak bilininen Ege Mahallesi’nin bu gayriresmi adı, aslında batısında yer alan Kahramanlar semtininin eski ismi Mortakya’dan devşirilmiş. Ölüler ülkesi anlamına gelen Mortakia, bu ismi İzmir’in ilk karantinasına ev sahipliği yaparken, dönemin yaygın hastalıkları sebebiyle burada hayatını kaybedenlerin defnedildiği mezarlıklardan almış. Artık tamamlamalıyım. Bu süreçte gözlemlediğim kadarıyla Umurbey, üzerindeki, akıbeti henüz belli olmayan, endüstri mirasları sebebiyle biraz bekleyecek gibi gözükse de, Ege Mahallesi’den dönüşüm birçok yönden hızla ilerliyor.

Kaynaklar: Former Smyrna Churches – LevantineHeritageFoundationAndrew Simes ve Forum Üyeleri, 2010/11, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ayânlar ve bir Ayân ailesi olarak Kâtipzâde ailesi – Nergiz ÇELEN – 2019, Alsancak Stadı’nda çok sayıda iskelet bulundu – 31.12.2004 tarihli Hürriyet Gazetesi, Statta toplu mezar şoku – 31.12.2004 tarihli Milliyet Gazetesi, Alsancak Stadı’nın altı iskeletlerle dolu çıktı – 30.12.2004 tarihli Sabah Gazetesi – Kadir KEMALOĞLU, İzmir’in Tarihi – Raif Nezihi – 1926/2001, İzBB Apikam Arşivi.

Yorum Ekle