Manisa’nın Akhisar ilçesine bağlı Kayalıoğlu Mahallesi’nde bulunan Or Yehuda Tarım Okulu, 1905 yılında kurulan ve tarım alanında eğitim veren eski bir eğitim kurumuydu. Alliance Israélite Universelle (AIU) ve Jewish Colonisation Association’ın (JCA) desteğiyle kurulan tarım kolonisi bünyesinde faaliyet gösteren okul, bölgedeki Yahudi nüfusa tarımsal eğitim ve mesleki bilgi kazandırmayı amaçlıyordu. 1924 yılına kadar tarım kolonisi tarafından işletilen okul, daha sonra farklı bir döneme girerek 1945 yılından itibaren Milli Eğitim Bakanlığı tarafından ilkokul olarak kullanılmaya başlandı. 1994 yılına kadar eğitim faaliyetlerine ev sahipliği yapan okul ile çevresindeki eski yapıların büyük bölümü, günümüzde kaderine terk edilmiş durumda. Seyitahmet civarında hazırladığım bir belgesel için yolum Akhisar’dan geçtiğinde, uzun zamandır merak ettiğim bu terk edilmiş tarım okuluna uğramak için bir fırsat yaratabildim. Yapısal olarak oldukça hasar görmüş ve riskli görünen binanın içine girme imkanım olsa da, taşıdığı riskleri göze alıp içeri girmeye cesaret edemedim. Kuruluş amacı ve geçmişte üstlendiği işlev açısından oldukça önemli bir yere sahip olan, dönemi için bir rol model niteliği taşıyan bu yapıyı bugün hala ayakta ve ziyaret edilebilir durumda görmek beni mutlu etti.

18. yüzyıla kadar Osmanlı toplumunda, özellikle ticaret alanında önemli bir konuma sahip olan Yahudi cemaati, 19. yüzyıla gelindiğinde eğitim kurumlarının yetersizliği ve ağır vergi yükleri gibi nedenlerle ekonomik açıdan zor bir dönem yaşamaya başladı. Aynı yüzyılın sonlarına doğru artan antisemitizm, birçok Yahudinin yaşadıkları yerleri terk ederek başka bölgelere göç etmesine yol açtı. Bu göçlerin önemli bir bölümü Osmanlı topraklarına yönelirken, gelen göçmenler başta İzmir ve İstanbul olmak üzere Anadolu’nun çeşitli bölgelerine yerleştirildi. Anadolu’ya gelen Yahudi nüfusun bir bölümü tarımla uğraşmak istiyordu. Ancak yeni yerleştikleri bölgelerin iklim koşulları, toprak yapısı ve yetiştirilebilecek ürünler konusunda yeterli bilgi ve deneyime sahip değillerdi. Bu durum, Alliance Israélite Universelle (AIU) ile Jewish Colonisation Association’ı (JCA) harekete geçirdi. 1860 yılında Paris’te kurulan AIU, Yahudi topluluklarının eğitim ve mesleki gelişimini desteklemeyi amaçlarken, 1891 yılında kurulan JCA ise Yahudi göçmenlerin yeni yerleşim bölgelerine uyum sağlamalarına ve tarımsal koloniler kurmalarına yardımcı oluyordu. Her iki kuruluş da İzmir ve çevresinde tarımsal üretim ve eğitim faaliyetleri yürütmek amacıyla arazi satın almaya başladı. AIU’nun tarımsal eğitim alanındaki önemli girişimlerinden biri de Sultan Abdülaziz’in izniyle Kudüs Sancağı’nda kurulan Mikveh Israel Tarım Okulu oldu.

Osmanlı topraklarında yaşayan Yahudiler için daha sonra Selanik ve Eskişehir’de tarım kolonileri kuruldu. İzmir ve Manisa çevresinde yaşayan yaklaşık yüz Yahudi aileye de tarımsal üretim yapmaları amacıyla, 70 ila 80 dönüm arasında değişen büyüklüklerde araziler dağıtıldı. Ancak toprakların verimsizliği ve yetiştirilmesi planlanan ürünlerde yaşanan sorunlar nedeniyle birçok aile zamanla bu arazileri terk etmek zorunda kaldı.İlk girişimlerin beklenen tarımsal başarıya ulaşamamasına rağmen çalışmalar sürdürüldü ve Akhisar, İzmir, Balıkesir ve Silivri gibi farklı bölgelerde yeni tarım kolonileri kurmak için girişimlerde bulunuldu. Yahudi ailelerin önemli bir bölümü ziraat konusunda yeterli deneyime sahip değildi. Arazilerin verimsizliği, tarımsal üretimden yeterli ekonomik gelir elde edilmesini zorlaştırırken, gençlerin meslek sahibi olmalarına yönelik eğitim imkanlarının yetersizliği de önemli bir sorun oluşturuyordu.

Bu nedenle daha verimli topraklara sahip, gençlere tarımsal ve mesleki eğitim verebilecek yeni bir koloni merkezi ile buna bağlı bir okulun kurulması ihtiyaç haline geldi. Bu doğrultuda, iklim koşulları ile ulaşım ve lojistik imkanları göz önünde bulundurularak yeni merkezin Batı Anadolu’da kurulmasına karar verildi. Avrupa’dan göç eden Yahudi nüfusun önemli bir bölümünün İzmir ve çevresine yerleştirilmiş olması ve II. Abdülhamid’in İzmir’de bir tarım okulu kurulmasına izin vermesi de çalışmaların bu bölgede yoğunlaşmasında etkili oldu.Finansman sorununun çözülmesinin ardından uygun bir çiftlik arayışına başlandı. Balıkesir’deki Şamlı Campaşa, Cumaovası’ndaki Oğlananası, Akhisar’daki Çakıroğlu, Tire’deki Gümüşlü ve Çandarlı Körfezi çevresindeki Peştamalcı çiftlikleri incelendi. Yapılan değerlendirmeler sonucunda Akhisar’daki Çakıroğlu Çiftliği’nin satın alınmasına karar verildi. Yaklaşık 28.000 dönümlük arazinin içerisinde bir değirmen, sekiz kuyu, bir havuz, bir ağıl ve bir şarap mahzeninin bulunması, Akhisar’daki çiftliği diğer seçeneklerin önüne çıkarıyordu. Mevcut yapıların kullanılması, yeni inşaatlar için yapılacak harcamaları önemli ölçüde azaltacaktı. Daha sonra çevredeki arazilerin de satın alınmasıyla koloni, yaklaşık 34.000 dönümlük bir alana ulaştı.

Kaynak:“Alliance Israelite Universelle‟in Osmanlı Yahudi Cemaatini Tarım Sektöründe Kalkındırma Çalışmaları ve İzmir Yakınlarında Kurulan Bir Çiftlik Okul: “Or Yehuda” – Siren BORA – 1993