Gece üç sularında arşivin derinliklerinde kaybolmuşken ortaya çıkan bu yazı, Harrier’in ilk prototipi P.1127 ve geliştirme uçağı Kestrel ile birlikte fotoğrafladığım dokuz uçağın hikayesini içeriyor. Müzelerin çoğunda, önünde durup incelediğiniz bir uçağın üretiminden müzeye gelişine kadar uzanan tüm operasyonel geçmişini belgeleriyle birlikte inceleyebiliyorsunuz. Bir nevi biyografi… Neticede, kimisi bilim insanı, kimisi ise savaş gazisi.

XP831 – Hawker Siddeley P.1127 – Kensington

Hawker P.1127, yani Harrier’in ilk prototipi olan XP831, 21 Ekim 1960’ta Dunsfold’da tethered flight olarak adlandırılan ilk bağlı uçuş denemesini yaptı. Yaklaşık bir ay boyunca, test pilotlarının havada asılı kalma kontrollerine alışmasını sağlamak amacıyla çeşitli bağlı uçuşlar gerçekleştirdi. 19 Kasım 1960’ta ise XP831 ile herhangi bir bağlantı kablosu kullanılmadan gerçekleştirilen ilk serbest havada asılı kalma denemesi başarıyla tamamlandı. Ayrıca uçak gemisine ilk dikey iniş denemesi 1963 yılında, yine XP831 tarafından Kraliyet Donanmasına ait HMS Ark Royal (R09) üzerinde gerçekleştirildi. Aynı yıl XP831, Paris Havacılık Fuarı’nda halka açık bir gösteri sırasında nozül kontrolünde kullanılan hava besleme hatlarlarından birinde yaşanan tıkanma sebebiyle altı metre yükseklikten düşerek hasar gördü. Uçak daha sonra tamamen onarılarak geliştirme uçuşlarına devam etti. XP831, Mayıs 1992’de korunmak üzere Londra’nın Kensington semtindeki Science Museum’a nakledildi ve o tarihten bu yana müzenin koleksiyonunda yer almakta.

ZG477 – British Aerospace Harrier GR.7/GR.9A – Cosford

RAF Cosford’daki bu Harrier, savaşlarla dolu bir geçmişe sahip. ZG477, BAe Dunsfold’da üretilen GR.7’lerden biri. Ağustos 1990’da Kraliyet Hava Kuvvetleri envanterine giren uçak, ilk olarak RAF Gütersloh’a atandı. Ancak GR.7’lerin aviyonik sistemlerinde yaşanan sorunlar nedeniyle yaklaşık bir yıl sonra uçuşları durduruldu. Sorunun giderilmesinin ardından ZG477, 1993-1994 yıllarında Kuzey Irak’ta oluşturulan uçuşa yasak bölgenin denetlenmesini amaçlayan Operation Warden kapsamında Adana’daki İncirlik Hava Üssü’ne konuşlandırıldı. 1995 yılında bölgeden çekilinceye kadar yaklaşık iki yıl boyunca Kuzey Irak üzerinde devriye ve destek görevleri gerçekleştirdi. ZG477, 1999 yılında bu kez NATO’nun Kosova Savaşı sırasında gerçekleştirdiği Operation Allied Force kapsamında görev yaptı. İtalya’daki Gioia del Colle Hava Üssü’nden gerçekleştirilen uçuşlarla Kosova üzerindeki operasyonlara katıldı. 2003 yılında ise Operation Telic kapsamında Kuveyt’teki Al Jaber Hava Üssü’ne gönderildi. 2004 yılında GR.9A standardına yükseltilen ZG477, daha sonra test çalışmalarında kullanıldı ve 2005-2007 yılları arasında Boscombe Down’da görev yaptı. Temmuz 2008’den itibaren Operation Herrick ile yeniden operasyonel göreve dönen uçak, Afganistan üzerinde yakın hava desteği görevleri gerçekleştirdi. Temmuz 2009’da ise Birleşik Krallık’a geri döndü. Harrier filosunun hizmetten çekilmesinin ardından müzeye bağışlanan ZG477, Aralık 2011’de Cosford’a nakledildi. Şubat 2018’de ise Hendon’a getirilen uçak, günümüzde 6. Hangar’da sergileniyor.

XZ133 – Hawker Siddeley Harrier GR.3 – Duxford

Duxford’daki AirSpace hangarında tavana asılı olarak sergilenen bu Harrier GR.3, Arjantin anılarına sahip. Kraliyet Hava Kuvvetleri’nin 1. (Avcı) Filosu bünyesinde görev yapan uçak, 2-14 Haziran 1982 tarihleri arasında HMS Hermes’ten ve Port San Carlos’taki geçici ileri hava meydanından kalkarak en az dokuz sorti gerçekleştirdi. Bu görevlerde, karadan fırlatılan Exocet füzelerini tespit etmeye yönelik keşif ve saldırı faaliyetlerinde kullanıldı. Mount Longdon üzerinde uçtuğu sırada, bir karadan havaya füzenin kokpitinin yalnızca 30 metre üzerinde patlamasıyla büyük bir tehlike atlattı. 28 Temmuz 1982’de RAF Stanley’de meydana gelen şiddetli bir fırtına sırasında üzerine taşınabilir bir hangarın çökmesi sonucu ağır hasar gördü ve yedek parça olarak kullanılmasına ramak kaldı. Hasar gören uçak, bir helikopterle HMS Invincible’a taşındı. Ardından yine helikopterle gemiden RNAS Culdrose’a nakledildi. Buradan karayoluyla RAF Wittering’e götürülen XZ133, daha sonra hizmetten çekildi. XZ133, başlangıçta XY133 seri numarasıyla üretilmişti; ancak bu numara hiç kullanılmadı.

XV784 – Hawker Siddeley Harrier GR.3 – Shoreham

Soğuk Savaş döneminde Kraliyet Hava Kuvvetleri’nin Batı Almanya’da konuşlandırılmış hava gücünün bir parçası olan RAF Gütersloh’ta, 4. Filo bünyesinde görev yapan XV784’ün aktif hizmeti, 2 Nisan 1986’da RAF Wittering’in uçuş hattında park hâlindeyken çıkan bir yangında ağır hasar görmesiyle sona erdi. Envanterden çıkarılmasının ardından uçağın seri numarası 8909M olarak değiştirildi ve gövdesinde kullanılabilir durumda olan parçalar yedek parça olarak söküldü. Uçağın burun bölümü ise Boscombe Down’a gönderildi. Burada, yangın eğitimlerinde kullanılabilmesi için bazı eklemeler yapıldı. 2005 yılında Sarum Havaalanı’ndaki müze koleksiyonuna bağışlanan burun bölümü, yangın eğitimi amacıyla yapılan eklemeler kaldırılarak yeniden düzenlendi ve kokpiti tekrar monte edildi. XV784’e Shoreham’da, bir römork üzerinde rastlamıştım. Kokpitin içinden ayrıntılı görüntüler aldığım uçağın dışarıdan da detaylı fotoğraflarını çekmek üzere daha sonra tekrar gelmeyi planlamıştım. Ancak güneşli hava kısa süre içinde yerini sağanağa bırakınca alandan ayrılmak durumunda kaldım.

ZD610 – Hawker Siddeley Sea Harrier FA.2 – Bruntingthorpe

Görebildiğim tek Sea Harrier olan ZD610, üretim hattından FRS.1 standardında çıktı. Kasım 1985’te ilk uçuşunu gerçekleştiren uçak, kısa süre sonra Kraliyet Donanması’nın 899. Deniz Hava Filosu’na katıldı. 1997’de en üst modifikasyon olan FA.2 seviyesine yükseltilen ZD610, birkaç yıl sonra hizmetten çekilerek muhafaza edilmek üzere Dunsfold’a gönderildi. Uzun yıllar boyunca sahada bekletilen uçak, bu süre içerisinde Top Gear programının bazı bölümlerinde arka planda sıkça görülebiliyordu. 2012’de Dunsfold’dan Bruntingthorpe’a taşındığında, pek çok kişi burada düzenlenen etkinliklerde yeniden çalışabilir hale getirilebileceğini umut etti. Ancak ZD610, Bruntingthorpe’da geçirdiği süre boyunca statik olarak kaldı. Ben de tam bu dönemde kendisine denk geldim. 2015 yılında ise Aerospace Bristol’a ödünç verilen ZD610, günümüzde müzenin koleksiyonunda sergileniyor.

ZD461 – British Aerospace Harrier GR.5/GR.7/GR.9A – IWM Londra

Harrier ZD461, başlangıçta GR.5 standardında üretildi ve daha sonra GR.7 seviyesine yükseltildi. Şubat ve Mart 2003’te Irak’ta yürütülen Operation Telic’e katılan ZD461, Ağustos 2004’te aynı filoyla birlikte Afganistan’daki Operation Herrick kapsamında Kandahar’da konuşlandırıldı. 2005 yılında HMS Invincible’da yürütülen görevlere de katılan uçak, Mayıs 2006’da yeniden Afganistan’da görev yaptı. Bu görev dönemini, Ağustos 2007’de RAF Cottesmore’a dönüşü ve Eylül 2007’de RAF Lossiemouth’a intikali izledi. ZD461, 2008 yılında Joint Upgrade and Maintenance Programme kapsamında GR.9 standardına yükseltildi. Ancak uçağın kariyerinin son döneminde talihsiz bir kaza yaşandı. Ocak 2010’da Nevada’daki Nellis Hava Kuvvetleri Üssü’nde düzenlenen Red Flag 2010-2 tatbikatı sırasında, apron üzerinde taksi yaptığı esnada fren sisteminde meydana gelen arıza nedeniyle hidrolik yağ sıcak fren disklerinin üzerine sızdı ve yangına yol açtı. Hasarın onarılabilir düzeyde olduğu değerlendirildiğinden ZD461, Mart 2010’da RAF Cottesmore’a geri getirildi ve onarılması planlandı. Ancak bütçe kesintileri kapsamında Harrier filosunun hizmetten çıkarılmasına karar verilmesi üzerine onarımından vazgeçildi ve uçak envanterden çıkarıldı. Aynı dönemde ABD Deniz Piyadeleri’ne devredilen Harrier’ların aksine ZD461’in korunarak bir müze koleksiyonuna kazandırılmasına karar verildi. Uçak, Eylül 2014’te Londra’nın Lambeth bölgesinde bulunan İmparatorluk Savaş Müzesi’nde sergilenmeye başladı.

XS695 – Hawker Siddeley Kestrel FGA.1 – Cosford

F95 Mk.2 keşif kamerasını gördüğümüz bir FGA.1 Kestrel. İlk uçuşunun ardından doğrudan RAF West Raynham’daki Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri ve Batı Almanya’dan oluşan Üçlü Değerlendirme Filosu’na Tripartite Evaluation Squadron teslim edilen XS695, pist dışı operasyonlar, aletli uçuş ve gece uçuşlarıyla ilgili denemelerde kullanılarak Kasım 1965’in sonlarına kadar görev yaptı. Daha sonraki denemelere hazırlık amacıyla bakım ve revizyon için Dunsfold’daki tesislere geri gönderildi. Ardından RAE Royal Aircraft Establishment Bedford’a ödünç verildi. 1 Mart 1967’de gerçekleştirilen bir iniş sırasında dengeleyici payanda ayağını koparan uçak, hızla ters dönerek pilotun geçici olarak kokpit içinde mahsur kalmasına neden oldu. İlk onarım çalışmalarının ardından İngiliz Teknoloji Bakanlığı’na satılan XS695, 1968’in başlarında deney düzeneği olarak kullanılmak üzere hizmetten çekildi. Güneş radyasyonu ve çevresel koşullara yönelik testlerde kullanılan uçak, Ocak 1969’da envanterden çıkarıldı. Başlangıçta itfaiye tatbikatları için ayrılan XS695, daha sonra Ağustos 1971’de Boscombe Down’daki hurdalığa gönderildi. Mart 1973’te yangın söndürme denemelerinde kullanılmak üzere Farnborough’ya nakledildi. Ancak Kraliyet Hava Kuvvetleri Müzesi’nin gövdeyi koruma altına alma ihtimaline ilişkin talebi üzerine bu planlar askıya alındı. Mayıs 1974’te Manadon’daki Kraliyet Donanması Mühendislik Koleji’ne taşınan uçak, çırak eğitimi kapsamında yeniden toplandı. Bu süreçte XS696’nın kanadı XS695’e takıldı. İlerleyen süreçte RNAS Culdrose’daki okula transfer edildi. Burada bir Sea Harrier’ı temsil edecek şekilde boyandı. Uzun yıllar boyunca hor kullanılan XS695, Nisan 1991’de burun iniş takımının çökmesinin ardından kısa süre sonra Culdrose’un yangın eğitim sahasına terk edildi. Kaderi Mayıs 1993’te yeniden değişti; önce onarım için Lee-on-Solent’e, ardından Ocak 1994’te RAF Cardington’daki müze deposuna nakledildi. Cardington’ın kapanması nedeniyle 2000 yılında geçici olarak RAF Wyton’da depolandı. Bu süreçte bir kez daha kanat değişikliği yapıldı. XS696’nın kanadı, Brooklands Müzesi’ndeki P.1127 XP984’e takılmak üzere ödünç verilirken XS695’e yeni bir P.1127 kanadı takıldı. XS695, Kasım 2001’de Cosford’daki mevcut yerine taşındı ve başlangıçta depolama alanında tutuldu. 2009 yılında kanadı bir kez daha değiştirildi ve 2012’de kapsamlı bir restorasyon çalışması başlatıldı. Nihayet Nisan 2014’te, Kraliyet Hava Kuvvetleri Müzesi’ne tahsis edilmesinden yaklaşık kırk yıl sonra, uçak göreve başladığı dönemindeki görünümünü yansıtacak şekilde sergilenmeye başlandı.

XP984 – Hawker Siddeley P.1127 – Brooklands

Bazı restorasyon projeleri ve Concorde için ziyaret ettiğim Brooklands’ta, P.1127 geliştirme serisi uçakların sonuncusu olan XP984’ü de incelemiştim. Son prototip; daha güçlü motoru, yeni ok açılı kanadı, aşağı eğimli yatay kuyruk düzlemi, yanal dengeyi sağlayan nozulları ve uzatılmış arka gövde yapısı gibi, daha sonra Kestrel gövdelerinde kullanılacak çeşitli özellikleri sergileme görevini üstlenmişti. XP984, 19 Mart 1965’te gerçekleştirilen yüksek hızlı dalış testi sırasında motor arızası yaşadı. Uçakta küçük çaplı bir yangın çıkmasına rağmen test pilotu, görebildiği ilk havaalanı olan RAF Thorney Island’a başarılı bir acil iniş gerçekleştirdi. Onarılan XP984, 15 Ekim 1965’te yeniden uçtu ve aynı yılın aralık ayında Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri ve Batı Almanya’dan oluşan Üçlü Değerlendirme Filosu’na ödünç verildi. Daha sonra Almanya’daki çeşitli denemelerde görev alan uçak, 1966 yılında yeni bir kanat tasarımı, yani nihai Harrier GR.1 kanadıyla, uçak gemisi denemelerinde kullanılmak üzere tahsis edildi. HMS Bulwark üzerindeki deniz denemeleri, 1966 yılının haziran ayının sonlarında gerçekleştirildi. Hizmetten çekilmesinin ardından XP984 zorlu bir süreç geçirdi ve sonunda motoru ile ana kanadı sökülmüş halde, yalnızca gövdesiyle depolandı. Brooklands tarafından devralınan uçak için uygun bir kanat bulunması amacıyla çalışmalar başlatıldı. İlk aşamada, Cosford’daki XS935’ten ödünç alınan bir Kestrel kanadı XP984’e takıldı. Bunun karşılığında, XP984 için üretilmiş ancak daha önce hiç kullanılmamış bir P.1127 kanadı XS935’e gönderildi. 2009 yılında XS935 kendi kanadına yeniden kavuştu. Bunun üzerine XP984 için üretilen, ancak daha önce hiç takılmamış olan bir P.1127 kanadı geri getirildi ve geçici olarak XP984’e takıldı. Brooklands nihayetinde, daha önce Harrier GR.1 XV790’da kullanılmış olan bir kanadın XP984’e takılmasına karar verdi. Böylece uçak, son konfigürasyonunu doğru şekilde yansıtan bir görünüme kavuşmuş oldu. Bu yazıyı hazırlarken gördüğüm üzere XP984 nihayet kapalı alanda sergilenmeye başlanmış.

XZ997 – Hawker Siddeley Harrier GR.3 – Hendon

Arjantin geçmişine sahip bir diğer uçak ise XZ997. 1982 yılında envantere katılan uçak kısa süre geçeceği, No. 1 (Avcı) Filosu’na katılmadan önce Almanya’daki RAF Gütersloh Üssü’nde konuşlu No. 4 Filo’ya tahsis edilmişti. 1982 baharında Falkland Krizi patlak verdiğinde XZ997 ve diğer Harrier’lar, Handley Page Victor havada yakıt ikmal tankerlerinin desteğiyle Birleşik Krallık’tan Ascension Adası’na uzanan uzun bir intikal uçuşu gerçekleştirdiler. Yaklaşık 4.600 millik mesafeyi 9 saat 15 dakikada katettikten birkaç gün sonra Güney Atlantik’e doğru yolculuğa devam ettiler. XZ997, 21 Mayıs’tan itibaren San Carlos çevresinde gerçekleştirilen ilk harekatlarda yer aldı. Bu görevlerde ağırlıklı olarak İngiliz birliklerine hava desteği sağladı. Ancak 31 Mayıs’ta hafif silah ateşiyle vuruldu. HMS Hermes’te onarılan uçak, yeniden harekatlara katılabilecek duruma getirildi. 14 Haziran 1982’de, Port Stanley çevresindeki çatışmalar sona yaklaşırken XZ997 son muharebe görevini gerçekleştirdi. Falkland Savaşı’nın ardından Kraliyet Hava Kuvvetleri bünyesindeki hizmetine devam eden uçak, 21 Ağustos 1990’da son uçuşunu gerçekleştirmeden önce Almanya ve Birleşik Krallık’taki Harrier birliklerinde görev yaptı. XZ997, müze koleksiyonuna dahil edilerek hurdaya ayrılmaktan kurtuldu. Ziyaret ettiğimde Hendon’da sergileniyordu; ancak daha sonra Cosford’a taşındı.

Kaynak: RAF Museum Midlands, Hendon – IWM London, Duxford – Brooklands Museum – Science Museum London – Thunder & Lightnings Survivor Aircraft Database – Aviation Safety Network